08 czerwca 2009r.

Seminarium „Inwestycje i wypłata świadczeń w kapitałowych systemach emerytalnych” Warszawa, 28 – 29 maja 2009 r.

(prezentacje przedstawione podczas seminarium udostępniamy indywidualnie, po skontaktowaniu się z IGTE)

W maju 1999 r. otwarte fundusze emerytalne otrzymały pierwsze składki swoich członków. W dziesięciolecie tego wydarzenia, które realnie zapoczątkowało funkcjonowanie II filara zreformowanego systemu emerytalnego, w dniach 28 – 29 maja br. odbyło się w Warszawie międzynarodowe seminarium „Inwestycje i wypłata świadczeń w kapitałowych systemach emerytalnych”. Organizatorami byli Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych oraz Międzynarodowa Federacja Zarządzających Funduszami Emerytalnymi – FIAP.

Program seminarium obejmował kilka grup tematycznych: wyniki inwestycyjne, wpływ cykli gospodarczych na fundusze emerytalne, nowe instrumenty finansowe, wypłaty świadczeń emerytalnych, przyszłość rynku emerytalnego. Odwoływano się przede wszystkim do doświadczeń krajów Ameryki Łacińskiej oraz Europy Centralnej i Wschodniej, w których przeprowadzono reformy emerytalne. W konferencji wzięło udział 200 praktyków, ekspertów i naukowców z całego świata. W ciągu dwóch dni uczestnicy wysłuchali 25 wystąpień i prezentacji. Jednym z mówców był gość konferencji – minister Michał Boni, członek Rady Ministrów, szef Zespołu Doradców Strategicznych w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

Seminarium, zorganizowane w Warszawie dla uhonorowania dziesięciolecia polskiej reformy emerytalnej, skoncentrowane było jednak na dzisiejszej sytuacji funduszy emerytalnych i ich perspektywach. Dekoniunktura na rynkach finansowych świata spowodowała, że wyniki funduszy, podobnie zresztą jak i innych inwestorów, w ciągu ostatniego roku znacznie się pogorszyły. Pojawiły się opinie negujące skuteczność kapitałowej metody gromadzenia środków emerytalnych, a nawet koncepcje wycofywania się z reform i powrotu do starego systemu repartycyjnego. W zgodnej opinii uczestników seminarium byłby to błąd o poważnych konsekwencjach. Przywrócenie poprzedniego systemu nie gwarantowałoby starzejącym się społeczeństwom bezpieczeństwa emerytalnego i wiązało się z poważnymi obciążeniami podatkowymi i finansowymi. Rozwiązań należy szukać w doskonaleniu mechanizmów, na których opierają się systemy emerytalne, a nie w ich podważaniu.

Szczególnie istotne jest  skuteczniejsze zabezpieczenie gromadzonych środków przed skutkami kryzysów ekonomicznych i zwiększenie długookresowej efektywności inwestycji funduszy oraz dostosowywanie strategii inwestycyjnych i struktury zarządzanych portfeli do cyklu życia i rozwoju zawodowego członków funduszy. Ważna jest także edukacja społeczna, pozwalająca dostrzec długoterminowy, obliczony na kilka dziesięcioleci charakter inwestycji funduszy emerytalnych oraz cykliczną naturę zachowań rynków finansowych.

Seminarium dowiodło, że problemy z jakimi w ciągu ostatniego roku borykały się polskie otwarte fundusze emerytalne spowodowane zostały tymi samymi czynnikami, co problemy funduszy w innych krajach. Co więcej, OFE w porównaniu z funduszami innych krajów Europy centralnej i wschodniej, w których również przeprowadzono reformy emerytalne, uzyskiwały stosunkowo najkorzystniejsze wyniki.

Dla polskiego środowiska funduszy emerytalnych szczególnie istotny był fakt, że uczestniczący w seminarium minister Michał Boni, wysoko oceniając efekty reformy emerytalnej, potwierdził wolę jej dokończenia. Dotyczy to zwłaszcza wprowadzenia multifunduszy, które w większym stopniu zindywidualizują uczestnictwo w systemie emerytalnym oraz poprawienia konkurencyjności między funduszami. Minister Boni zaliczył reformę emerytalną do jednych z najważniejszych reform polskiej transformacji.

Przebieg seminarium

● Seminarium rozpoczęło się od wystąpienia prezes Izby Gospodarczej Towarzystw Emerytalnych Ewy Lewickiej. Prezes Lewicka powitała uczestników i stwierdziła, że rok 2009 jest rokiem szczególnym, ze względu na dziesiątą rocznicę reformy polskiego systemu emerytalnego oraz fakt, że jest to rok pierwszych wypłat z II filaru nowego systemu. Podkreśliła znaczenie i potrzebę dyskusji nad systemami emerytalnymi, szczególnie teraz, w okresie kryzysu finansowego, który wpłynął negatywnie na fundusze emerytalne całego świata. Seminarium FIAP, w którym uczestniczą praktycy, eksperci i naukowcy zajmujący się systemami emerytalnymi jest znakomitą okazją do takiej dyskusji i poszukiwania rozwiązań, które sprawią, że fundusze będą bardziej efektywne i mniej podatne na zaburzenia rynków finansowych.

● Następnym mówcą otwierającym seminarium był Guillermo Arthur, prezydent Międzynarodowej Federacji Zarządzających Funduszami Emerytalnymi – FIAP, współorganizator seminarium. Stwierdził, że ciągle dalecy jesteśmy od zrozumienia przyczyn i istoty kryzysu finansowego, który odbił się na globalnej ekonomii i systemach emerytalnych. Wyraził przekonanie, iż pojawiające się propozycje, aby w tej sytuacji powrócić do filozofii poprzednich systemów emerytalnych nie są właściwym rozwiązaniem. Niezależnie od kryzysu, który się zdarzył, inwestycje funduszy emerytalnych mają korzystne perspektywy w długim okresie. Kryzys finansowy powinien być impulsem do wykorzystania wspólnych doświadczeń i wprowadzenia ulepszeń. Seminarium może ułatwić wymianę tych doświadczeń i wybór rozwiązań, które pogodzą interesy pracowników i pracodawców.

● Gościem seminarium był minister Michał Boni, członek Rady Ministrów, szef Zespołu Doradców Strategicznych w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, który przypomniał zebranym idee na jakich opierała się reforma systemu emerytalnego w Polsce przed dziesięciu laty. Stwierdził, że jest ona jednym z największych osiągnięć okresu transformacji po 1989 r. Reforma cieszyła się olbrzymim społecznym poparciem w momencie jej wprowadzania. To poparcie nie zniknęło całkowicie nawet teraz, w okresie kryzysu finansowego. Obecny spadek wartości aktywów funduszy emerytalnych na całym świecie jest w krótkim okresie czasu znaczący i, tak jak informują media, budzi zaniepokojenie przyszłych emerytów o utrzymanie wysokiej stopy zwroty w przyszłości. Mimo to, reforma spowodowała wzrost bezpieczeństwa wypłat emerytur z nowego systemu. Polacy zaczęli swoje emerytury postrzegać w bardziej indywidualny sposób i uświadamiać sobie konsekwencje dokonywanych wyborów życiowych dla oszczędności emerytalnych. Minister Boni podkreślił, że bez reformy emerytalnej wzrost gospodarczy Polski, a zwłaszcza rozwój rynku papierów wartościowych byłby niemożliwy. Obecnie najważniejszym zadaniem jest wprowadzenie multifunduszy i dalsza indywidualizacja uczestnictwa w systemie, w większym stopniu uwzględniająca cykl życia i przebieg kariery zawodowej członków funduszy emerytalnych. Jest to istotne nie tylko dla otwartych funduszy emerytalnych ale także dla budżetu i gospodarki państwa. Poważnym problemem, z którym należy się również zmierzyć, jest fakt, że nie wszystkie grupy zawodowe uczestniczą w zreformowanym systemie emerytalnym na jednakowych zasadach i otwarte fundusze emerytalne ich nie obejmują. Minister Boni podkreślił, że reforma emerytalna, niezależnie od wprowadzanych ostatnio regulacji zmniejszających opłaty, musi zostać dokończona.   

● Autorem następnej prezentacji był Luis M. Viceira z Harvard Business School. W swojej prezentacji zajął się kwestią inwestycji i wypłat w kapitałowych systemach emerytalnych. Przedstawił najistotniejsze wyzwania, z jakimi maja do czynienia systemy oparte na zdefiniowanej składce. Zwrócił uwagę, że struktura wiekowa kapitału ludzkiego powinna być uwzględniana przy konstrukcji portfeli inwestycyjnych, dostosowanych do cyklu życia. Podkreślił potrzebę wprowadzania do nich powiązanych z poziomem inflacji długoterminowych obligacji.

● Zagadnieniem wyników inwestycyjnych funduszy emerytalnych w Europie wschodniej i centralnej zajął się Dariusz Stańko ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Stwierdził on, że kryzys finansowy bardzo poważnie uderzył w rynki finansowe Europie Wschodniej i Centralnej, doprowadzając do ujemnych wyników funduszy emerytalnych. W styczniu 2009 r. we wszystkich analizowanych krajach zakumulowane średnie nominalne stopy zwrotu, liczone od początku aktywności funduszy były dodatnie ale tylko w kilku, o najdłuższym okresie działania funduszy, takich jak Czechy, Chorwacja i Polska, dodatnie były również realne stopy zwrotu. Główną przyczyną tego stanu rzeczy był kryzys finansowy 2008 r. Pewną rolę odegrały również takie czynniki jak dłuższy lub krótszy okres funkcjonowania funduszy emerytalnych w poszczególnych krajach oraz bardziej lub mniej konserwatywne strategie inwestycyjne. Dariusz Stańko podkreślił, że fundusze emerytalne do momentu kryzysu w 2008 r. inwestowały skutecznie i jest tylko kwestią czasu, kiedy znów osiągną pozytywne wyniki.    

● Wyniki inwestycyjne obowiązkowych funduszy emerytalnych w Ameryce Łacińskiej przedstawił Daniel Artana z Fundacion de Investigaciones Economicas Latinoamericanas. Opisał problemy ujemnych stóp zwrotu w krajach Ameryki Łacińskiej, spowodowanych kryzysem finansowym, a także zajął się zagadnieniem szacowania wyników i oceny ryzyka w oparciu o aktualną literaturę fachową na ten temat.

● Eduardo Walker z Catholic University of Chile podjął problem ryzyka w okresie akumulacji kapitału emerytalnego i wypłat emerytur. Zwrócił uwagę, że istnieje pięć rodzajów ryzyka związanych z tym procesem. Jest to: ryzyko związane z pracą, ryzyko inwestycyjne, ryzyko związane z realizacją inwestycji w momencie przejścia na emeryturę, ryzyko długowieczności i ryzyko bankructwa. W oparciu o przeprowadzone badania i analizy omówił ich wpływ na kapitał emerytalny i wypłaty. Zwrócił uwagę, że inwestycje w krótkoterminowe instrumenty o niskim poziomie ryzyka, takich jak bony skarbowe, długoterminowo mogą być ryzykowne. W prezentacji przedstawił także historyczna perspektywę kształtowania się wyceny aktywów w korelacji z fazami cykli ekonomicznych.

● Zagadnienie rozwoju funduszy emerytalnych w Ameryce Łacińskiej przedstawił David Tuesta z banku BBVA z Hiszpanii. Punktem wyjścia był wpływ obecnego kryzysu finansowego na fundusze emerytalne, z uwzględnieniem oddziaływania czynników demograficznych i cykli ekonomicznych. Prezentacja zawierała analizę możliwych reakcji dostosowawczych funduszy, szczególnie w obszarze regulacji i doboru portfeli inwestycyjnych.

● Brett Collins z State Street Global Advisors zajął się innowacyjnymi rozwiązaniami w zarządzaniu ryzykiem w okresie dużej zmienności na rynkach finansowych. Zwrócił uwagę, że w obecnym kryzysie, tak jak we wcześniejszych podobnych okresach, zmniejsza się przewidywalność korelacji pomiędzy poszczególnymi klasami aktywów, a przypisywaną im zmiennością i ryzykami. W kryzysie 2008 nasiliły się ryzyka związane z zmiennością, płynnością, złymi aktywami, środkami finansowymi oraz alokacją aktywów. Autor prezentacji podzielił się spostrzeżeniami co do sposobu ograniczenia tych ryzyk dzięki właściwie dobranym strategiom inwestycyjnym.

● Zagadnieniu dywersyfikacji ryzyka inwestycyjnego poświęcona była prezentacja Marlies van Boom z AEGON Assets Managemęnt z Holandii. Autorka skoncentrowała się na dywersyfikacji poprzez inwestycje na rynkach międzynarodowych i dostosowanie portfeli inwestycyjnych do cyklu życia.

● Shaila Beckett z Budget and Financial Accountability Program ze Stanów Zjednoczonych zajęła się możliwością inwestycji funduszy emerytalnych w przedsięwzięcia infrastrukturalne. Przedstawiła słuchaczom rodzaje inwestycji w infrastrukturę ekonomiczną i społeczną, które mogą być interesujące dla funduszy emerytalnych. W prezentacji powołała się na przykład Texas ERS Investment, który takie inwestycje stosuje.

● Phillippe Rosner z Pictet Assets Management ze Szwajcarii prezentował możliwości inwestycji funduszy emerytalnych w przedsięwzięcia tematyczne związane z megatrendami w gospodarce światowej. Należą do nich inwestycje związane z gospodarką wodną i czystą energią. W długiej perspektywie są one stabilne i przynoszą wysoką stopę zwrotu, a więc powinny być interesujące dla funduszy emerytalnych.

● Tematem prezentacji jaką przedstawiła Deborah Fuhr z Barclays Globar Investors były instrumenty finansowe Exchange Trade Funds (ETF). Ich polityka inwestycyjna polega na biernym śledzeniu określonego uznanego indeksu giełdowego, a cecha charakterystyczną jest niski poziom kosztów. D. Fuhr dokonała przeglądu dostępnych instrumentów ETF. Należy zwrócić uwagę, że w postulatach IGTE dotyczących rozszerzenia możliwości inwestycyjnych otwartych funduszy emerytalnych, znalazł się także dostęp do ETF.

● Wojciech Otto z Uniwersytetu Warszawskiego zajął się zagadnieniem optymalnego modelu wypłat w obowiązkowych systemach emerytalnych. Dokonał przeglądu reform systemów emerytalnych w Europie Środkowej i Wschodniej, a następnie rozważał priorytety na jakich powinna zostać oparta konstrukcja wypłat oraz przykłady wydajności annuitetów, koszty gwarancji i zróżnicowanie strategii. Przedstawił szereg propozycji dotyczących tych problemów, podkreślając, że w krajach Europy Środkowej i Wschodniej rynek wypłat nie został jeszcze ostatecznie skonstruowany.

● Zagadnienie regulacji na rynku wypłat emerytalnych przedstawił Tom Klipus z ING Insurance Central Europe. W swojej prezentacji zawarł szereg wskazówek co do optymalnych regulacji, tak, aby rynek wypłat był atrakcyjny dla wszystkich jego uczestników: zarządzających, klientów, a także agentów i brokerów, którzy powinni być jednak objęci ograniczeniami co do wysokości prowizji. Podkreślił potrzebę stałego wsparcia politycznego dla tego rynku.

● Augusto Iglesias z FIAP zajął się kwestią dopuszczenia wypłat programowanych w obowiązkowych systemach emerytalnych. Zwrócił uwagę, że ich zalety bywają niedoceniane. Ekspozycja na ryzyko długowieczności i niewypłacalności jest jedyną różnicą pomiędzy wypłata programowaną, a annuitetową wypłatą emerytalną i jest to powód braku popularności w krajach Europy Centralnej i Wschodniej. Stwierdził, że właściwe oszacowanie ryzyk i skuteczne zarządzanie mogą znacznie ograniczyć te ryzyka. Postulował, by wypłaty programowane były suplementem do innych produktów emerytalnych, uzupełniającym podstawowe wpływy emerytów. Zwrócił uwagę, że samodzielne zaprojektowanie takiej wypłaty przez ubezpieczonego jest oczywiście możliwe, ale wymaga fachowej wiedzy inwestycyjnej i umiejętności oceny ryzyka długowieczności.

● Dimitri Vittas z Banku Światowego swoją prezentację poświecił wpływowi ryzyka inflacji na wypłaty emerytalne. Stwierdził, że jest ono szczególnie wysokie w przypadku wypłat o stałej wartości nominalnej. Nawet niewielka stopa inflacji po dłuższym okresie może poważnie zmniejszyć realną wartość wypłacanych emerytur.  Powołał się na doświadczenia Chile w tym zakresie. Podkreślił znaczenie obligacji opartych na stopie inflacji dla zmniejszenia tego ryzyka. Przedstawił kilka możliwych gwarancji wartości wypłat emerytalnych, w tym oparcie ich na dolarze lub euro. Przeanalizował także zalety i wady wypłat o zmiennej wartości, które są stosowane w krajach skandynawskich. Wiąże się z nimi jednak problem spełnienia gwarancji przez zarządzających. D. Vittas zalecił stosowanie mieszanego systemu gwarancji wyplat.

● Ricardo Arias z FIDES – Interamerykańskiej Federacji Towarzystw Ubezpieczeniowych przedstawił prezentację na temat podstawowych czynników, które decydują o sukcesie planów emerytalnych. Stwierdził, że zależy on od rozmiaru rynku, dostępnych produktów emerytalnych, marketingu, regulacji dotyczących inwestycji, procedur, statystyk i danych demograficznych. Zwracał uwagę na potrzebę stabilności gwarancji prawnych, wsparcia rządów i audytu zewnętrznego.

● Fiona Steward z OECD podzieliła się ze słuchaczami swoimi uwagami związanymi z programami edukacyjnymi dotyczącymi wypłat emerytur, jakie prowadzi OECD. Podkreśliła potrzebę szerokiej edukacji finansowej i scharakteryzowała trudności jakie napotykają osoby, które muszą dokonać wyboru produktów emerytalnych. Wyraziła opinię, że niezależnie praktyki prywatnych instytucji emerytalnych, odpowiedzialność za podniesienie poziomu społecznej edukacji finansowej spoczywa na rządach poszczególnych krajów. F. Steward przedstawiła przykłady funkcjonujących w Chile i Wielkiej Brytanii systemów informacyjnych, które pomagają wybrać właściwy produkt emerytalny (SCOMP w Chile i OMO w Wielkiej Brytanii).

● Problemem wpływu starzenia się społeczeństw świata na fundusze emerytalne zajął się Richard Jackson z Center for Strategic and International Studies. Stwierdził, że demograficzna transformacja świata niesie za sobą trzy poważne wyzwania ekonomiczne. Pierwszym są nowe obciążenia fiskalne w związku ze wzrostem liczby osób w wieku emerytalnym i kosztami świadczeń. Drugim jest stagnacja rynku pracy, co spowoduje spowolnienie wzrostu PKB. Trzecie zagrożenie, to już obserwowane zmniejszanie się oszczędności i groźba spadku zasobów kapitałowych. Sytuację funduszy w starzejących się społeczeństwach ilustrowały dane z Chile, Chin i Polski.

● W ramach panelu dyskusyjnego na temat perspektyw polskiego i europejskich systemów emerytalnych Tomasz Bańkowski, prezes PTE Pekao Pioneer SA przedstawił prognozę rozwoju otwartych funduszy emerytalnych do roku 2019. Zwrócił uwagę na konieczne w tej perspektywie zmiany, jakie powinny być wprowadzone, dotyczących szczególnie portfeli inwestycyjnych o zróżnicowanym ryzyku, poszerzenia limitów i kategorii instrumentów inwestycyjnych, wprowadzenia zewnętrznego benchmarku, zmniejszenia ryzyka missellingu związanego z transferami.

● Jeden z twórców reformy emerytalnej, Marek Góra ze Szkoły Głównej Handlowej wystąpił w panelu dyskusyjnym prezentacją ukazującą fundusze emerytalne jako część systemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Podkreślił przewagę nowego systemu, opartego na indywidualizacji kont w I i II filarze nad starym systemem PAYG. Przedstawił swoje oczekiwania i nadzieje, jakie wiąże z nowym systemem, a zwłaszcza jego wpływem na podział PKB miedzy generacjami emerytów i osób pracujących.

● Michał Rutkowski z Banku Światowego, również zaangażowany w projektowanie i realizacje reformy emerytalnej, przedstawił w ramach panelu ocenę polskiej reformy na tle innych podobnych na świecie. Stwierdził, że była ona jedną z najnowocześniejszych. Zapewniała wzrost bezpieczeństwa dzięki różnorodności, zastępując system nieaktuarialny systemem aktuarialnym, zmieniając systemu PAYG o zdefiniowanym świadczeniu bez możliwości wyboru na kapitałowy system o zdefiniowanej składce z możliwością wyboru.

● Ostatnią prezentacją seminarium była prezentacja na temat przyszłości obowiązkowych funduszy emerytalnych, przygotowana przez Klausa Smith-Hebbela z Catholic University of Chile, poprzednio szefa ekonomicznego OECD. Przedstawiała ona najistotniejsze dane dotyczące obecnego kryzysu finansowego i ich konsekwencje dla systemów emerytalnych. Skrupulatna analiza danych powinna stać się dla funduszom emerytalnym ważną lekcją i pozwolić na wzmocnienie ich sił finansowych i reputacji.  

● Seminarium zamknął prezydent FIAP Guillermo Arthur. Podziękował Izbie Gospodarczej Towarzystw Emerytalnych za organizację konferencji i podkreślił, że była ona ważna dla dyskusji nad obecną sytuacją funduszy emerytalnych. Niezależnie od szkód jakie przyniósł kryzys finansowy, rządy i społeczeństwa nie powinny rezygnować z systemów emerytalnych opartych na indywidualnej kapitalizacji. Powrót do poprzednich rozwiązań w dłuższej perspektywie nie zapewni starzejącym się społeczeństwom bezpieczeństwa emerytalnego i będzie miał konsekwencje dla ich sytuacji finansowej i podatkowej. Pod wpływem doświadczeń, również tych, które wynikają z obecnego kryzysu, systemy emerytalne powinny ewoluować. A. Guillermo wyraził przekonanie, że są one w stanie proponować różne rozwiązania, lepiej niż dziś dostosowane do cyklu życia swoich członków i korzystniej dywersyfikujące ryzyka, zarówno w okresie gromadzenia kapitału emerytalnego jak i wypłat. Podkreślił, że dla rynków funduszy emerytalnych decydujące znaczenie ma zaufanie pomiędzy instytucją, a jej klientami. Każdy z nich powinien być przekonany, że środki jakie powierzył funduszom zagwarantują stabilne wypłaty i bezpieczeństwo emerytalne. Dla tego aspektu funkcjonowania funduszy ogromne znaczenie ma także harmonijna współpraca rządów i instytucji nadzorujących.            

2007 IGTE